نوشین

مرد جاودان تئاتر ایران

ناصر حسینی مهر

اگر لغزش هایی در مطلب زیر دیده می شود از آن روست که نگارش و چاپ آن برمی گردد به بیست و هفت سال پیش که عیناً و بدون هیچ تغییری در «تئاتر6» نقل میشود.

***

هنر نمایش نیز مانند سایر هنرها، هنری خلق الساعه نیست. تاریخ زندگی بشر، تاریخ پیدایش هنرهاست. هنر تئاتر اعم از تجربه ای، تجربی و علمی، چه در ایران و چه در سایر کشورها از این امر مستثنی نیست و به یقین شوق ها و ذوق های نسل های گذشته عامل اساسی کیفیت آثار هنری امروزی ما هستند.

هنر نمایش و به خصوص سیمای جدید تئاتر علمی امروز کشور ما بدون شک محصول کوشش ها و فداکاری های مردان بزرگی چون «نوشین» است که در طول بیش از نیم قرن، به خاطر پیشرفت هنر تئاتر، جانانه مبارزه و استقامت نموده اند.

به مناسبت هفتاد و پنجمین سال (و در 1386 به مناسبت صد و دومین سال تولد) عبدالحسین نوشین شخصیت سترگ تئاتر ایران و همچنین به موجب افتخاری که از نام و مقام استاد نوشین نصیب این مجله شده است، شرح حال مختصری پیرامون زندگی و فعالیت های هنری این هنرمند بزرگ تئاتر ایران بدین شماره اختصاص داده ایم.

عبدالحسین نوشین به سال 1284 شمسی (1905 میلادی) در خانواده ای تنگدست و زحمتکش در مشهد تولد یافت. در ایام کودکی پدرش را از دست داد، بعد از آن مدت کوتاهی به مدرسه نظام وارد شد و از آن پس تحصیلات متوسطه خود را در دارالفنون دنبال کرد. در سال 1307 که نخستین گروه محصلین ایرانی به اروپا اعزام شد، نوشین در میان آنها بود. در فرانسه در شهر تولوز، علیرغم میل سرپرست دانشجویان ایرانی در آن ایام (اسمعیل مرآت) به قصد تحصیل تئاتر وارد کنسرواتوار شد، زیرا در کنسرواتوارهای فرانسه شعبه ای برای تحصیل هنر نمایش وجود داشت.

نوشین در سال 1311 پس از فراغ از تحصیل به ایران بازگشت و به اتفاق عده ای از جوانان با ذوق و شوق «کلوپ تئاتر» ی تشکیل داد، و به ترجمه و اجرای نمایشنامه های متعدد پرداخت.

آشنایی او و تئاتر نوبنیادش در خلال برگزاری مراسم «هزاره فردوسی» با خاورشناسان بزرگ جهان و ملاقات وی با ایشان و شخصیت های تئاتری، زمینه تکامل هنری و جوهر انسانی زندگی را در وی فراهم ساخت. نوشین در این جشنواره با عرضه کردن سه تابلو از شاهنامه فردوسی: «رستم و تهمینه»، «زال و رودابه» و «رستم و کیقباد» نزد اندیشمندان، شخصیت هنری – اجتماعی بارزی کسب کرد، چنانکه از او که نقش «رستم» را ایفاء میکرد و بانو لرتا (همسرش) و حسین خیرخواه (یکی از بازیگرانش) به فستیوال تئاتر مسکو دعوت شد.

نوشین در «اتحاد شوروی» با فعالیت خلاق تئاتری کسانی مانند استانیسلاوسکی و مایرهولد آشنا می شود و از آنها عمیقاً فیض می گیرد... پس از بازگشت به ایران، نوشین به انواع فعالیت های تئاتری و ادبی پرداخت و دست به ترجمه ی برخی آثار شکسپیر زد. وی همراه روشنفکران دیگری مانند صادق هدایت، فضل اله صبحی، نیما یوشیج و دیگران در «مجله موسیقی» که تحت نظر آهنگساز مین باشیان نشر می یافت مشغول کار شد. در همین سالهاست که همراه برخی از هنرپیشگان تئاتر، «هنرستان هنرپیشگی تهران» را در سال 1318 تأسیس می کند. ولی نوشین در امور این هنرستان بعدها دخالتی نداشت و حتی به آن با نظر انتقادی می نگریست.

با سرنگونی حکومت رضا خانی در شهریور 1320 و فراهم شدن زمینه مساعدی برای تلاش های اجتماعی و هنری، فعالیت خلاق و وسیع نوشین هم آغاز می شود. او با دید پژوهشگرانه به مطالعه و بررسی اوضاع و احوال ناموزون اجتماعی پرداخته و به مدد تجارب غنی خود، با انتخاب بهترین آثار دراماتیک از جمله «سه دزد»، «مستنطق»، «سرگذشت»، «ولپن»، «توپاز»، «پرنده آبی» و... حرکت نوینی بین سالهای 1322 تا 1326 در تئاتر ایران با گشایش تئاترهای «فرهنگ»، «فردوسی» و «سعدی» ایجاد می کند. به قول محمد تقی کهنمویی یکی از بازیگران نوشین: «در اواسط سال 1322 بنا به دعوت نوشین و همسرش بانو لرتا عده ای از همکاران قدیمی اش آقایان حسین خیرخواه، حسن خاشع، صادق بهرامی، و چند تن از جوانان که دوره ی هنرپیشگی را در هنرستان هنرپیشگی تهران می گذراندند به اسامی محمدعلی جعفری، نصرت کریمی، مهین و مصطفی اسکویی، محمد تقی کهنمویی، رضا رخشانی، اکبرمشکین، جلال ریاحی، رضا زندی، خانم پرخیده، خانم مهین دیهیم و همچنین دوشیزه توران مهرزاد که در کانون بانوان مشغول تحصیل بود گرد هم جمع آمدیم. در طبقه دوم یکی از پاساژهای نوساز لاله زار بنای ساختمان تئاتر شروع شده بود و افراد گروه هم هر روز عصرها در یکی از اطاق ها که در گوشه ی ساختمان قرار داشت جمع می شدیم و زیر نظر نوشین به قرائت و تجزیه و تحلیل نمایشنامه وُلپُن ترجمه نوشین می پرداختیم و در میان گرد و خاک بنائی به تمرین ادامه می دادیم. کار دور میز، بحث و گفتگو درباره ی شخصیت و خصوصیات و تیپ پرسناژها (آدمهای نمایشنامه) و روابط آنها، آشنایی با نظر و فکر نویسنده، راه تازه ای بود که ما را به شناخت صحیح تئاتر رهبری می کرد، و این نوع کار و تمرین که تا آن زمان در تئاتر ایران سابقه نداشت، روشنگر مسائل زیادی برای ما بود».

صحنه ای از نمایشنامه ی «سرگذشت»: عبدالحسین نوشین و مصطفی اسکویی

عبدالحسین نوشین در سال 1326 اولین اثر صحنه ای خود را به نام «خروس سحر» به رشته تحریر درآورد و سپس در زندان قصر به تألیف درسنامه فن بازیگری خود به نام «هنرتئاتر» پرداخت.

عاقبت مهاجرت اجباری برای نوشین پیش آمد. کار بزرگ و پرارزش نوشین در مهاجرت شرکت در تصحیح شاهنامه اثر بزرگ حماسی فردوسی و انتشار متن انتقادی دقیقی است که تا کنون هشت جلد از آن نشر یافته است.

نوشین در عین حال واژه نامه ی دقیقی درباره ی این اثر و پژوهش در اطراف داستان های اساطیری شاهنامه دست زد.

در جریان این فعالیت بزرگ و پردامنه نوشین سناریوها و متن هایی برای فیلم و تئاتر از شاهنامه تهیه کرده است. تمام کسانیکه با نوشین کار کرده اند به نقش درجه اول او در انجام کار پرمسئولیت و خطیر تصحیح شاهنامه اذعان دارند.

نوشین در زمینه ی تحقیق ادبی و تاریخی از خود شخصیتی نشان داد که می توان برای آن ارزش عالی قائل شد.

در ایام مهاجرت نوشین آموزشگاه عالی ادبیات مسکو را تمام کرد و در جریان فعالیت در انستیتو آسیا و آفریقا از رسالات علمی خویش دفاع نمود و به مقامات علمی «کاندید علوم فیلولوژیک» و سپس دکتر در علوم فیلولوژیک نائل شد. اخیراً یک اثر تحقیقی تحت عنوان «سخنی چند درباره شاهنامه» به فارسی در اتحاد شوروی (سابق) به چاپ رسیده است که متضمن عصاره ی تحقیقاتی است که بر پایه ی آن به مقام دکتری در علوم رسید.

یکی از فعالیت های مهم ادبی نوشین در دوران مهاجرت ترجمه آثار هنری از روسی به فارسی بود. ترجمه های متعدد نوشین از نویسندگان روس نظیر آنتون چخوف، ایوان تورگنیف، یوری ناگی بین، چنگیز آیتماتوف و همچنین نویسندگان معاصر شوروی چاپ شده است. اصولاً ترجمه ی آثار هنری از فرانسه و روسی به فارسی در فعالیت ادبی نوشین پیوسته جایگاهی مهم داشته است. بعدها ترجمه ی نمایشنامه معروف ماکسیم گورکی «در اعماق اجتماع» را در مجله ی «پیام نو» منتشر کرد. ترجمه ی «هیاهوی بسیار برای هیچ» اثر شکسپیر را در سال 1329 نشر داد.

در ایام مهاجرت همچنین به نوشتن داستانهای بزرگ و کوچک مانند «خان و دیگران»، «لاله»، «آدم بزرگ»، «شغال بیشه مازندران» و غیره دست زد... برخی از داستانهای نوشین و از آن جمله «خان و دیگران» به زبان های روسی و آلمانی ترجمه شده است و اینک که از داستان نویسی نوشین سخن می گوئیم خوبست یادآوری کنیم که در ایام توقف در ایران نیز نوشین داستان هایی نوشته است، از آن جمله: «میرزا محسن» و «استکان شکسته».

عبدالحسین نوشین در روز یکشنبه 12 اردیبهشت ماه 1350 پس از یک سال بیماری دشوار در سن شصت و شش سالگی در مسکو درگذشت.

 (به نقل از هفته نامه هنر « نوشین ». 18 فروردین 1359. سال اول. شماره دوم. تهران)

***