جشنواره آوینیون 60 ساله شد

Festival d'Avignon 2007

فستیوال بین المللی تئاتر آوینیون تابستان امسال شصت و یکمین سال برگزاری خود را جشن گرفته است و تا کنون ده ها هزار تماشاگر در فضایی پرشور و زنده در این مهمترین گردهمایی بین المللی هنر نمایش حضور یافته اند.

ژان ویلار Jean Vilar بازیگر و کارگردان برجسته ی فرانسوی در سی و پنج سالگی پس از تراکم تئاتر در پاریس به شهر آوینیون در جنوب فرانسه رفت و قصر متروک پاپ را در این شهر به عنوان میعادگاه تئاتری برگزید و نخستین سال فستیوال آوینیون را در سال 1947 با تیتر «آسمان، شب، جشن، مردم و نمایش» بنیان نهاد. بی تردید می توان ژان ویلار را پس از دوران جنگ یکی از کارگردانان پیشرو دانست که علیرغم حضور فعالش در تئاتر فرانسه و رهبری دوازده ساله اش بر تئاتر «شایو» در پاریس (یا «تئاتر ملی مردمی»TNP) که خود حرکتی تازه در تئاتر فرانسه بود در سال 1963 اجرای فرمایشی سالن های کسالت زای پایتخت را ترک گفت و برای همیشه به آوینیون رفت تا شاهد نفس کشیدن هنر تئاتر در فضایی باز باشد که امکان تجربه در اماکنی دیگر نظیر میدان ها و گذرگاه های یک شهر دورافتاده، با تماشاگرانی دیگر را بیابد. اما هر چیز نویی یک روز کهنه خواهد شد و هرگونه تلاش برای حفظ ساختار پیشین بی فایده است. باید طرحی نو درانداخت. جنبش آزادیخواهی و انتقادگر مردم اروپا، بسیاری از جوامع جهانی را به لرزه درآورد. جوانان فرانسوی با گرایش های تند و رادیکال خود خواستار دگرگونی های بنیادی در ارکان جامعه بودند. از جمله در هنر تئاتر، که آنان حتی به نوآوری های ژان ویلار رضایت نداده و با شهامتی شگفت انگیز بر همه ی سیاست های فرسوده ی فرهنگی خط بطلان کشیده و به ضرورت فراهم شدن هر چه بیشتر فضای باز هنری تأکید ورزیدند. دوشادوش آنان اندیشمندان و هنرمندان برجسته ای هم نظیر آندره مالرو Andre Malraux، ژان پل سارتر Paul Sartre  Jeanو ژان لویی بارو   Jean Louis Barrault حضور داشتند و بسیاری از گروه های مترقی و کارگردانان مشهور به عنوان همبستگی، از شرکت در فستیوال انصراف داده و یا آثارشان را در خیابان ها اجرا کردند. در نتیجه، همه ی معیارهای کیفی و کمی در گزینش آثار صحنه ای فستیوال آوینیون و نیز ساختار مدیریت غیردمکراتیک آن زیر سؤال رفت و در سال 1968 سیلی از گروه های آزاد و غیر حرفه ای با شیوه هایی کاملاً غیر متداول به این جشنواره راه یافتند و با این هرج و مرج همه معیارها و مرزهای هنری به دست آمده در طول تاریخ تئاتر مخدوش شد. این موج انقلابی در فستیوال آوینیون (بعدها زیر عنوان تئاتر Off) خارج از برنامه ی اصلی در میدان ها و معابر شهر به اجرای آثارشان پرداختند و بدین طریق ماه ژوئیه را در فرانسه به بزرگترین جشن تابستانی تبدیل کردند که تا امروز هم ادامه دارد و هر ساله تعداد گروه های شرکت کننده در «تئاتر Off » (یا بخش جنبی فستیوال) افزایشی چشمگیر می یابد، چنانکه امسال ششصد و پنجاه گروه تئاتری با هشصد و شصت نمایش از نقاط گوناگون جهان حضور یافته اند که در صد و ده نقطه ی شهر آوینیون به اجرا نمایش هایشان می پردازند، جالبتر آنکه هنوز هم این گروه ها از طرف تماشاگران مورد استقبال شایان قرار می گیرند. از نشانه های آن پیش فروش شدن امسال جشنواره است که تا کنون از مرز صد و چهل هزار بلیط گذشته است.

امروزه دیگر معیارهای انتخاب آثار نمایشی در این جشنواره قانونمند شده است و شوراهای انتخاب شده از سوی تماشاگران و هنرمندان تئاتر، در طول سال با اعزام نمایندگانی به اکثر کشورها بهترین آثار را برمی گزینند. در این میان دولت (وزارت فرهنگ و هنر، شهرداری ها، استانداری ها، مؤسسات بزرگ صنعتی...) به جز حمایت کامل مالی واداری و همچنین تسهیل ارتباطات، هیچگونه دخالتی در مضامین و اسلوب هنری فستیوال ندارد و به آزادی کامل بیان در این بخش از هنر - عامل قطعی در شکوفایی هنرها - احترامی فراوان قائلند. از نکات دیگر و جالب این فستیوال بین المللی، این است که در طول شصت و یک سال از حیاتش تنها شش مدیر به خود دیده است، فراهم آوردن زمان و امکانات کافی در برنامه ریزی دراز مدت، دلیل موجه ای است در تحول و گسترش این جشنواره.

آوینیون خاستگاه تئاتر فرانسه است، محل گردهمایی هنرمندان بزرگ هنر نمایش، برخورد فرهنگ های گوناگون، و اجرای نمونه وارترین دستاوردهای این هنر از سراسر جهان و افزایش روز افزون بر غنای آن.

ژرفا بخشیدن بر بینش انسان ها به هر طریقی سرمایه ای است گرانقدر برای هر کشور و هر ملیتی؛ و اهمیت بیشتر برگزاری فستیوال آوینیون در آن است که در طول پنجاه سال فعالیت خود، علاوه بر معرفی نمایشنامه نویسان جوان، نسلی نوین از تماشاگران تئاتر را پرورش داد. وقتی در شهر آوینیون قدم می زنی پوسترهایی بزرگ به چشم می آید که بر آن به درستی نوشته شده است: «فستیوال آوینیون تاریخ و سرگذشت ماست».

بی شک اجراهای به یادماندنی این فستیوال، تاریخ تئاتر جهان را پربارتر کرده است، اجراهایی نظیر: «ریچارد دوم» اثر شکسپیر و «خسیس» مولیر، به کارگردانی و بازیگری خاطره انگیز ژان ویلار Jean Vilar ، «در انتظار گودو»ی ساموئل بکت، «مهابهاراتا» به کارگردانی پیتر بروک Peter Brook، «ریچارد دوم» اثر شکسپیر به کارگردانی آریان منوشکین Ariane Mnouchkine با شیوه ی کابوکی ژاپن، «هملت» شکسپیر به کارگردانی پاتریس شرو Patrice Chéreau، باله «گلستان» و «آئین تقدیس برای زمان حاضر» به کارگردانی موریس بژار Maurice Béjart، «گل های میخک» اثر پینا بائوش Pina Bausch، «کلاس مرده» اثر تادئوش کانتور Tadeusz Kantor، «کفشی از ساتن» به کارگردانی آنتوان ویتز Antoine Vitez، «افسانه ی زمستانی» اثر شکسپیر و به کارگردانی لوک باندی Luc Bondy، «ویتسک» اثر گئورگ بوشنر و به کارگردانی توماس اُستر مایر Thomas Ostermeier، «داستان اشک ها» اثر ژان فابر Jan Fabre، و حضور بازیگران بزرگ تاریخ تئاتر نظیر ژرار فیلیپ Gérard Philipe، ژان موره Jeanne Moreau، ژرژ ویلسون Georges Wilson، دانیل سورانو Daniel Sorano، ماریا کازارس Maria Casarès، ژرژ بیژو Georges Bigot در کنار مشاهیر تئاتر قرن بیستم: آندره ژید André Gide، هارولد پینتر Harold Pinter، آرمان گاتی Armand Gatti، کاتب یاسین Kateb Yacine، مرس کانینگهام Merce Cuningham، داریو فوDario Fo ، جیورجیو استره لرGiorgio Strehler ، مارسل مارسو Marssel Marceau، هاینر مولر Heiner Mueller، برنار- ماری کولتس Bernard-Marie Koltes، فرناندو آرابال Fernando Arrabal....

هر سال فستیوال آوینیون به تئاتر یک کشور اختصاص می یابد، امسال «آفریقا»ست. سال 1991 (1370 خورشیدی) سال «ایران» بود، که متاسفانه در آن زمان کشور ما چیزی در هنر نمایش برای عرضه نداشت، و در عوض کشور ازبکستان جانشین ما شد با نمایشی زیبا به نام «شبی نزد دلبرم» به کارگردانی عبدو نظراُف.

جشنواره امسال آوینیون به رهبری دو جوان فرانسوی «ونسان بودری یر» Vincent Baudriller (36 ساله) و «هورتنز آرشامبولت» Hortense Archambault (33 ساله)، در بزرگداشت «رنه شار» René Char شاعر مشهور این کشور برنامه های متنوعی تدارک دیده است.

***

گفتگو با مدیر پیشین فستیوال آوینیون

برنار فوردارسیه Bernard Faivre d’Arcier یکی از مدیران موفق فستیوال آوینیون (از 1980 تا 1995) است که به مدت شانزده سال بزرگترین جشنواره ی تئاتری جهان را هدایت کرد:

ــ آیا فستیوال آوینیون آنگونه که ادعا می شود یک فستیوال بین المللی است؟

برنار فوردارسیه : در سالهای نخست، آوینیون فستیوالی بود برای تئاتر فرانسه و یا بهتر است بگویم کشورهای فرانسه زبان (Un festival franco-francais). اما از سال 1980 این فستیوال واقعاً بین المللی شد با حضور گروه ها و کمپانی های خارجی.

ــ آیا کیفیت بین المللی آوینیون نسبت به فستیوال کان Cannes کمی اغراق آمیز نیست؟

برنار فوردارسیه: آوینیون را نباید با کان مقایسه کرد. در فستیوال کان، فیلم ها دارای زیرنویس هستند، و همین سبب ارزش گذاری و اهمیت تاریخی اش می شود. در حالی که در آوینیون زیرنویس برای تئاترها کاربرد ندارد. ما باید تماشاگرانی را پرورش دهیم تا به طور مثال نمایشی به زبان روسی را هم تماشا کنند. البته برای کمک به آن ها اجرای هر تئاتر خارجی را در بروشورها ترجمه می کنیم. از سوی دیگر «زیرنویس» هم بخشی از پروژه هاست. هر چند این کار در اجرای یک نمایش بر خلاف فیلم فایده ی چندانی ندارد. در تئاتر، برای هر اجرایی یک نفر خودش را باید هر شب با دستگاه های کامپیوترش وقف کند و طبق نفس و کلام متغییر بازیگر به ترجمه بپردازد، که هر اجرایی هم نسبت به اجرای قبلی متفاوت است.

ــ شما در طول شانزده سال این فستیوال را رهبری کردید، از سال 1980 تا 1984 و بعد، از 1993 تا سال 2003.  چه خاطراتی از این سالها در شما هنوز زنده است؟

برنار فوردارسیه: سال 1993، در شب افتتاح، اجرای «دُن ژوان» در فضای باز. زمانی که دُن ژوان Don Juan آسمان را خطاب می کند، و در پاسخ می بایست آسمان می غرید که کارگردان نمایش آن را ضروری نمی دانست. اما ناگهان در آسمان آوینیون توفانی واقعی برخاست و با طغیانش نمایش را قطع کرد. می بینید، آن اتفاق چیزی نبود جز انتقام طبیعت از هنر! یکبار دیگر، در دهه ی 1980 بود و اجرای «مکبث». بازیگران دامن های بلند طراحی شده ی ژان پل گالتیه Jean-Paul Gaultier را بر تن داشتند که ناگهان باد تند شمال چنان از راه رسید که بازیگران ناچار شدند بازی را قطع کنند. آنها نظیر دریانوردانی شده بودند با بادبان هایی برافراشته! این نمونه ها ظرافت و شکنندگی نمایش های زنده را نشان می دهد...

ــ چرا شما از فستیوال آوینیون کناره گیری کردید؟

برنار فوردارسیه: چون ژان ژاک آیاگون  Jean-Jacques Aillagon، وزیر وقت فرهنگ در سال 2003، پست مدیریت آوینیون را مدت دار اعلام کرد. من سال های زیادی فستیوال های گوناگون تئاتر را اداره کرده بودم و به نظر من آن حکم فقط یک بهانه بود. گویا قصد داشتند فرد مشهوری را که کارگردان هم باشد در رأس این فستیوال بین المللی قرار دهند، کسی مثل پاتریس شرو Patrice Chéreau یِا آلن پلاتل Alain Platel ... اما این را از یاد برده بودند که یک هنرمند نمی تواند در عین حالی که کارگردانی می کند یک فستیوال را هم بچرخاند. این موضوع در کمتر از چهارماه به آنها ثابت شد، در نتیجه ونسان بودری یر Vincent Baudriller و هورتنز آرشامبولت Hortense Archambault به این سمت انتخاب شدند. در آن زمان، آن وزیر هنوز به نقش تئاتر زنده پی نبرده بود.

(به نقل از Actes Sud ژوئیه 2007 )

***

برنامه ی شصت و یکمین فستیوال آوینیون

از 6 تا 27 ژوئیه 2007  (15 تیر تا پنجم مرداد 1386)

برنامه ی اصلی:

- «شمالی ها» اثر سلین Céline ، کارگردان: فرانک کاستورف Frank Castorf

(6 -7 - 8 ژوئیه - ساعت 21.30 محل اجرا-  Cour du lycée Saint-Joseph)

- «مفیستو برای همیشه» اثر تام لانوی Tom Lanoye ، اقتباسی از رمان «مفیستو» نوشته ی کلائوس مان Klaus Mann کارگردان: گی کاسی یر Guy Cassiers

 (17 تا 24 ژوئیه - ساعت 21.30 محل اجرا- Théâtre municipal)

- «شاه لیر» اثر ویلیام شکسپیر Shakespeare ، کارگردان: ژان فرانسوا سیوادیر Jean-François Sivadier

(17 تا 27 ژوئیه - ساعت 21.30 محل اجرا- Cour d'honneur)

- اجرای هشت ساعته ی «تسخیر یکروزه» یا «تسخیر ناپایدار» کاری از «تئاتر خورشید» Le théâtre du Soleil ، کارگردان: آریان منوشکین Ariane Mnouchkine

 (14 تا 25 ژوئیه - ساعت 14 محل اجرا- Châteaublanc)

- «سکوت کمونیست ها» اثری از ژان پییر ونسن Jean-Pierre Vincent

(8 تا 16 ژوئیه - ساعت 18 محل اجرا- Salle de Champfleury)

- «فرشتگان در آمریکا» اثر تونی کوشنر Tony Kushner ، کارگردان لهستانی: کریستف وارلیکوفسکی Krzysztof Warlikowski

(16 تا 22 ژوئیه - ساعت 21 محل اجرا- Cour du lycée Saint-Joseph)

- «هی، رقاصه!» کارگردان: رومئو کاستلوچی Romeo Castellucci

(10 تا 18 ژوئیه - - ساعت یک نیمه شب محل اجرا- dans l'Église des Célestins)

- «دختر جوان خوشگذران» کارگردان: کریستف فیات Christophe Fiat

(8 تا 14 ژوئیه - ساعت 15 محل اجرا- Salle Benoît-XII)

- «ماشینی بدون هدف» اثر: ژیلداس میلن Gildas Milin

(10 تا 22 ژوئیه - ساعت 18 محل اجرا- Chartreuse de Villeneuve-lès-Avignon)

- «پاراوان ها» اثر ژان ژنه Jean Genet، کارگردان: فردریک فیسباخ Frédéric Fisbach

(6 تا 13 ژوئیه - ساعت 17 مدت اجرا 4 ساعت)) محل اجرا- Théâtre municipal)

- « Bigبخش سوم سوپرمن»

(18 تا 21  ژوئیه - ساعت 18 محل اجرا- Gymnase Aubanel)

- «ریچارد سوم» اثر پتر فرهلست Peter Verhelst ، کارگردان: لودویگ لاگارد Ludovic Lagarde

(18 تا 26  ژوئیه - ساعت 22 محل اجرا- Cloître des Carmes)

- «پنج شنبه ی ملایم» براساس داستانی از جان اشتاین بک John Steinbeck، کارگردان: ماتیو بائور Mathieu Bauer

(7 تا 14  ژوئیه - ساعت 18 محل اجرا- Gymnase Aubanel)

- «تبادل» اثر پل کلودل Paul Claudel ، اثری از: ژولی بروشن Julie Brochen و روبر کانتارلا Robert Cantarella

(21 تا 26  ژوئیه - ساعت 17.30 و 20  محل اجرا-Gymnase du lycée Mistral)

- «بازدیدکننده» اثر اریک امانوئل اشمیت Éric-Emmanuel ، کارگردان: ژیلدا بورده Gildas Bourdet

(Théâtre du Petit Louvre)

و حضور کارگردانان برگزیده ای از آفریقا نظیر فائوستین لینکولا Faustin Linyekula و دیودونه Dieudonné Niangouna.

بخش های بی شمار دیگری در برنامه ی جشنواره آوینیون وجود دارد که درج آنها شاید در حوصله ی خواننده نباشد، از جمله: «رقص - تئاتر»، نمایشنامه خوانی، تئاتر Off، تئاتر خیابانی (که در کوچه و گذرگاه های شهر آوینیون به ویژه در میدان برابر قصر پاپ، میدان ساعت Place de l'horloge، و خیابان رنگرزان Rue des Teinturiers توسط گروه های آزاد و مستقل اجرا می شود)، همچنین موسیقی، پانتومیم، نمایش عروسکی، باله، سیرک، نقد و بررسی، نمایشگاه . . . که برای اطلاع از آنها می توان به آدرس و سایت های جشنواره رجوع کرد. 

ناصرحسینی مهر

 ( به نقل از روزنامه « شرق » .24 تیر 1386. تهران)

***