تئاتر6

در انتظار انقلاب

یوجنیو باربا

Eugenio Barba

تصور اين که تئاتر بايد دوباره هنری همگانی و مردمی شود، نشانگر آن خواهد بود که انسان چقدر با تاريخ و سرگذشت خود بيگانه و بی اعتماد است. ما در طول تاريخ تنها دو مرحله را می يابيم که تئاتر رويدادی اجتماعی محسوب می شود و همه ی جامعه را دربرمی گيرد: نخست «درام يونان» و ديگری «نمايشنامه های مذهبی و تعزيه گونه ی مسيحيت» در قرون وسطی. اما در هر دو دوره، تئاتر بيشتر برگزاری نوعی مراسم بود که ساختارش را اخلاق و مذهب تشکيل می داد و کمتر واجد جنبه های استتيک و زيباشناسانه بود.

تنها از اجتماعی می توان انتظار واکنشی هماهنگ و يکپارچه نسبت به اجرای يک نمايش را داشت که در آن پيوندی ژرف و محکم و همچنين بينشی مشترک به زندگی وجود داشته باشد. واکنش نسبت به نمايشی که سرچشمه ی افکار و اعتقادات باشد و زندگی روحی انسان ها را دربرگيرد، تا سرانجام امکانی برای حرکت فراهم آورد.

امروزه تماشاگرانِ منسجم وجود ندارد، و حلقه های تماشاگران امروز ما بازتابی است از جامعه ی گسسته و تکه پاره شده ی ما. وقتی پايه های بنيادی و مشترک نظير اعتقادات مذهبی، درک و ارزش های اخلاقی از بين برود، ديگر هيچ فرمی از هنر تئاتر نمی تواند عرض اندام کند، به عبارت ديگر نمی تواند در موقعيتی باشد که کُل جامعه را دربرگيرد.

در عصر ما هنر تئاتر ديگر تنها فرم اجرا و عرضه ی نمايشی نيست. شکل های ديگری نيز وجود دارد که مهيج اند و به مراتب بهتر با ريتم زندگی ما هماهنگی دارند. به طور مثال ورزش، تلويزيون، سينما و حتی سفرهای خارجی، جايی که يک ساعت پرواز ـ مدتی ضرور برای رفتن از شهری به شهر ديگر به فرض برای تماشای تئاتر ـ می تواند ما را به دنيايی شگفت انگيز ببرد که ديگر مثل تئاتر از دکورهای مقوايی ساخته نشده، بلکه صحنه ايست جذاب، واقعی و عجيب از انسان های با روح و سرزنده که ساختگی نيستند، کسانی که واقعيت دارند و خودشانند؛ چنين دنيايی ما را از بندها و تابوها می رهاند، بندها و تابوهايی که زندگی روزمره مان را محصور کرده است.

وقتی من درباره ی تئاتر حرف می زنم، منظور مکانی نيست که در آن بحث و جدل رونق دارد، يا مراکز تعليم و تربيت و يا کانون انقلابيون. برای برآورده شدن چنين اهدافی، اماکنی ديگر نيز وجود دارد نظير سالن های رقص، آواز و باشگاه های شبانه از سويی؛ و از سوی ديگر پژوهشکده ها، مدارس، احزاب سياسی و معابر عمومی.

تئاتر يک فرض و خيال است، يک بينش است. نيروی تلقين يکی از عناصريست که بر تماشاگر تأثير می گذارد. ولی اگر هنر تئاتر خود تبديل به اين نيرو شود ديگر کارآيی اش را از دست می دهد. در دهه ی بيستِ قرن حاضر تئاترهای چپ ـ کمونيستی ـ در آلمان زير عنوان «تئاتر تبليغی ـ تهييجی» رونق يافتند. اما توانايی آن را نداشتند تا اهداف و حرکت های هيتلر را بازدارند و امروزه همه شان به فراموشی سپرده شده اند. اما پيسکاتور و برتولت برشت با همان شيوه، ولی با تکيه بر اسلوب هنری به فعاليت پرداختند که آثارشان جزء ميراث تئاتر فرهنگی ـ سياسی ما محسوب می شود. امروزه تئاتر ديگر صرفاً در چنين کاربردی (اجتماعی ـ سياسی) مفهوم نمی يابد. چنين عملکردی ديگر ناروشن و توصيف ناپذير است، بلکه بيشتر به مفاهيم دقيق و روشن روانکاوانه اش تبديل شده که در نزد هر بازيگر و تماشاگری قابل دريافت تر است.

ما بسياری از اجراها را بررسی کرده ايم، اجراهايی که بازيگرانش در يک چرخش و خم و تابِ کنترل نشده ی بدنی ـ که خودشان آن را عملکرد آنی و بی اختيار می نامند ـ با فريادهايی بلند و گوش خراش و حرکاتی متشنج به بازی می پردازند، و در همان دَم در بيان همه ی وجود خود، به يک «هيچِ» بی فرم و شکل فرو می غلتند، و عليرغم اهداف معين اين گونه تئاترها که قابل احترام نيز به شمار می آيد، بايد گفت که چنين شيوه ای از ارتباط ديگر چيز جديدی در احساسات و ضمير خودآگاه ما بوجود نمی آورد. همه چيز در يک هرج و مرج و به هم ريختگی بيولوژيکی، و در ضعف و ابهام درجا می زند.

تئاتر نظير ساير فعاليت های هنری نيازمند ديسپلين است و بايد همه ی مظاهر خيال و بينش در آن تسلط يابد: بازيگر بايد سوار بر ببر باشد، او حق ندارد طعمه شود. رهايی جسمی و بيان فيزيکی اندام همراه با احساس بايد در مجرايی درست بيفتد و به خوبی کنترل شود و به صورت موجی از علايم معنادار درآيد. نبايد اجازه داد که تنها شيوه های کرداری برتری يابند و بازيگر به انجام اعمالی مغشوش واداشته شود، اعمالی که فقط به تقليد رنج و درد منجر می شود. اين دردِ ساختگی و نادرست، اين جنونِ سطحی که با احساس گرايی افراطی هم خانواده است، اين تقليد در نشان دادن فلاکت و بدبختی انسان های ديگر، و بيش از همه به عنوان بهانه ای برای وجدانی نيک که بازيگر احساس می کند، چيزی نيست جز نمايش رياکاری و فلاکت از زمانه ی ما، جامعه ی ما، و در نهايت هنر تئاتر تبديل می شود به آئينه ای منعکس کننده ی موقعيت ها که با شروع نمايش دست به شکستن و ويرانی خود می زند. تماشاگر به چنين اجراهايی می خندد و پس از مدتی دوباره آرام می گيرد که: چنين مکانی ناايمن است و فريب همواره ادامه دارد؛ ناشدنی ها خود را ظاهر نساختند؛ فريادها؛ شعارهای سياسی؛ اندام های برهنه بر صحنه؛ تکه پاره هايی بيش نيستند که بازيگران به ياری لباس، درون تهی شان را می پوشانند. برای انقلابی بودن توانايی و انديشه ی روشن بايسته است. خام دستان هيچ گاه نتوانسه اند چرخ های تاريخ را بگردانند.

در عصر ما ديگر بحث بر سر آن نيست که جانشين و عنصری ميان مُبلغ مذهبی و هنرمند اصيل گمارده شود. بلکه بيشتر واقع بين بودن اهميت دارد. حرفه ی ما اين امکان را می دهد تا خود و جامعه را تغيير دهيم. ديگر نادرست است سوال شود که تئاتر چه مفهومی برای مردم دارد. اين پرسشی نارس و عوام فريبانه بيش نيست. پسنديده تر آن که پرسيده شود: «تئاتر برای من چه مفهومی دارد؟» و پاسخش بی شک اين خواهد بود که بيش از هر چيز به دور از بی مبالاتی به «عمل» و «حرکت» بپردازيم، تا منجر به انقلاب در تئاتر شود.

ترجمه: ناصر حسینی مهر 1380

***